Onvoltooid verleden

COLUMN

Rob Vunderink

Knops, zo heette hij, Pieter Knops. Onwillekeurig zwerven mijn gedachten naar de oude man die ik ooit interviewde voor De Gelderlander. Mijn mijmering is getriggerd door ‘Onvoltooid verleden’, een recent boek met fotoportretten en verhalen van oudere mannen over hun werkzame leven en zingeving sinds ze met pensioen zijn.

Zeker negentig was dr. Knops, oud-rector van het Thomas à Kempis College in Arnhem, en goed bij de tijd. Afkeuring op zijn gezicht toen ik zei: „C’est le ton qui fait la musique.” „C’est le ton qui fait la chanson”, verbeterde hij, „zo rijmt het.” Hij was ook leraar Frans geweest.

Geen van de mannen in ‘Onvoltooid verleden’ is al aanbeland op de leeftijd van Knops, al komt een aantal in de buurt. Voor een van hen is het verleden inmiddels voltooid – een hoogleraar sociale geografie, overleden op zijn 82e. Geen van de mannen woont vooralsnog in een verzorgingstehuis, zoals Knops aan het eind van zijn leven.

De geïnterviewden staan op de foto met een voorwerp dat symbool staat voor hun levensloop: een musicoloog met een stemvork, een advocaat met een wetboek, een ontwikkelingseconoom met een Boeddhabeeldje. Hun namen staan niet vermeld. Ik ben gaan googelen om te zien of ik hen kon opsporen. Vaak lukte dat, bijvoorbeeld als iemand hoogleraar, burgemeester of rector magnificus was geweest. Niet iedereen kwam bovendrijven.

Terug naar Knops. Zijn oude school was, tot zijn verdriet, omgedoopt tot Arentheem College. Zijn vrouw overleed toen hij 88 was. De behoefte aan verzorging deed hem belanden bij Kalorama in Beek, waar hij een ellendige tijd doormaakte toen hij een kamer moest delen met een bewoner die niet bij hem paste maar wel veel geluid en drukte maakte. Gelukkig kwam er later een eenpersoonskamer vrij, waar Knops tot rust kwam. Dit in tegenstelling tot een bewoner die in zijn tehuis geen eigen kamer kreeg en alleen kon ontsnappen door zich dood te zuipen. Knops overleed in 2006 op 96-jarige leeftijd na een mooi leven, maar een minder charmante levensavond. Eind slecht, al goed? Hm…

Dr. Pieter Knops, bovenste rij, vierde van links, in 1965.

Zoek je Knops op internet, dan vind je hem met moeite. Noemenswaardige sporen heeft hij niet achtergelaten. Binnen niet al te lange tijd zal alles zijn uitgewist. De vergetelheid is niet erg voor de dode zelf, want op is op en weg is weg, maar bij leven is de gedachte dat elke herinnering aan jou zal vervagen ietwat bedrukkend. Slavist en schrijver Karel van het Reve herinnerde zich een man uit zijn jeugd die voor zijn dood vaak bij zijn ouders op bezoek was geweest en vroeg zich af: ‘Als ik straks dood ben, wie zal er dan nog aan hem denken?’ Veel van de mannen in ‘Onvoltooid verleden’ zijn bij leven al moeilijk vindbaar.

Onder de ‘onvoltooiden’ is er niemand die houdt van niksen. Sommigen ergeren zich nog steeds aan het feit dat ze op hun 65e verplicht met pensioen moesten, anderen zijn juist zeer te spreken over hun riante VUT-regeling. Er zijn er die zich vastklampen aan hun geloof, soms op latere leeftijd gevonden. Er zijn er die met spijt hun einde tegemoetzien en er zijn er die erin berusten.

Niemand ziet reikhalzend uit naar Knops’ lot van het verzorgingstehuis. De tegenstanders van zo’n tehuis hebben de wind mee, want de afgelopen vijf jaar zijn honderden tehuizen gesloten. ‘Participatie’, dat eufemisme voor ‘zoek het ff lekker zelf uit’, had de oplossing moeten zijn, maar mantelzorg blijkt ontoereikend. Antwoord van de maatschappij: de ontsporende bejaarde patiënt ophalen met de Psycholance – dat woord bestaat echt – voor dwangopname.

Sommige ‘onvoltooiden’ voelen zich allerminst oud. Je wordt er eigenlijk door overvallen, stelt de 19e-eeuwse Amerikaanse dichteres Emily Dickinson: „Old age comes on suddenly, and not gradually as is thought.”

Er zijn maar twee smaken: jong sterven of oud worden. In het laatste geval mag je hopen dat de finale zorg niet tot wanhoop drijft.

________________________

‘Onvoltooid verleden’
Richard Grol & Bert Ummelen
Valkhof Pers
ISBN: 9789056254995,
geïllustreerd, 160 blz.,
september 2018