Ouderenbeleid dat draait om zelfredzaamheid schiet tekort

Anja Machielse
Anja Machielse

Voor de overheid zijn burgers onafhankelijke, zelfredzame mensen die zelfstandig in de samenleving kunnen functioneren. Ook in het ouderenbeleid zijn politieke keuzes gericht op dit type burger. Maar aan de werkelijkheid doet dat geen recht, betoogde Anja Machielse in haar oratie ‘Afgezonderd of ingesloten? Over sociale kwetsbaarheid van ouderen’, uitgesproken bij de aanvaarding van de bijzondere leerstoel Empowerment van Kwetsbare Ouderen aan de Universiteit voor Humanistiek.

De hulp en voorzieningen die de overheid ouderen aanbiedt zijn gericht op het bevorderen van hun zelfredzaamheid door belemmeringen in hun functioneren weg te nemen. Maar dat is niet genoeg om sociale insluiting van kwetsbare ouderen te bereiken, omdat het geen recht doet aan de specifieke omstandigheden waarin veel ouderen verkeren.
Hun kwaliteit van leven hangt niet alleen af van ziekten en beperkingen die hun functioneren belemmeren, maar vooral ook van de mogelijkheden die ze hebben om met moeilijke situaties in het leven om te gaan, zich aan te passen aan fysieke en mentale achteruitgang, het verlies van betekenisvolle anderen te verwerken, en pijnlijke kwesties zoals het gevoel van eindigheid te bespreken.

‘Empowerment’ van kwetsbare ouderen impliceert ook het bevorderen van hun mogelijkheden om sociaal verbonden te blijven. Niet alleen omdat het gevoerde beleid er, vaak ten onrechte, van uitgaat dat mensen over een ondersteunend netwerk beschikken, maar ook omdat sociale verbindingen het fundament vormen voor een leven dat als zinvol wordt ervaren. De ervaring van zinvolheid wordt vooral bepaald door het gevoel onderdeel te zijn van een groter sociaal verband.
Machielse zet twee sporen uit waarlangs haar leerstoel invulling zal krijgen. In de eerste plaats zal haar onderzoek zich richten op beleid en sociale interventies die bedoeld zijn voor ouderen die minder goed in staat zijn om met de complexiteit van het dagelijks leven om te gaan en moeite hebben hun leven in te richten op een manier die ze zelf als zinvol ervaren. Daarnaast zal het onderzoek zich richten op de sociale omgeving van kwetsbare ouderen en op mogelijkheden om hun sociale insluiting te bevorderen.

Ze hoopt meer kennis te ontwikkelen over het soort ondersteuning dat kwetsbare ouderen nodig hebben om een goede kwaliteit van leven te behouden. Het onderzoek zal zich toespitsen op vragen over sociale kwetsbaarheid, relationele betrokkenheid en zingeving. Daarnaast wil ze meer inzicht bieden in de ‘vriendschappelijke deugden’ die nodig zijn om kwetsbare ouderen in onze samenleving in te sluiten, en in de manier waarop deze deugden gestimuleerd kunnen worden. De aandacht gaat daarom uit naar de sociale weefsels in onze samenleving en naar nieuwe mogelijkheden om de sociale vitaliteit in complexen en gemeenschappen waarin ouderen wonen te bevorderen.

Empowerment in soorten

Wat kan ‘empowerment’ van kwetsbare ouderen eigenlijk betekenen?, vraagt Machielse zich in haar oratie af. Het gaat om een klassiek liberaal concept dat verwijst naar de vrijheid van mensen om controle over hun leven te hebben. Vanuit deze opvatting lijkt empowerment van kwetsbare ouderen een tamelijk hopeloze opgave. Lichamelijke gebreken en functiebeperkingen staan immers de beoogde zelfredzaamheid in de weg. Hulp van anderen is nodig om zelfstandigheid te behouden.

Een andere benadering, ontwikkeld vanuit de kritische theorie, biedt meer perspectief. Daarin wordt empowerment opgevat als een bevrijdingsproces dat gericht is op het bevorderen van sociale inclusie en volwaardig burgerschap, in het bijzonder voor mensen die zich in een maatschappelijk kwetsbare positie bevinden. Empowerment is dan een proces waarin mensen zich niet langer vervreemd of machteloos voelen maar weer in staat zijn om keuzes te maken over hun eigen leven.

Uitgangspunt is dat kwetsbaarheid en afhankelijkheid samen kunnen gaan met controle en regie. Kwetsbare mensen worden opgevat als actieve ‘agents’ die zich bewust zijn van de betekenis van hun beperkingen, maar toch wegen vinden om hun leven te blijven sturen op een wijze die ze zelf als zinvol ervaren. Het gaat er niet zozeer om uitkomsten in de levensloop te kunnen beïnvloeden, maar om het ontwikkelen en versterken van controlestrategieën en motivatieprocessen om het bestaande controleniveau te handhaven of te vergroten. Dit proces maakt mensen sterker omdat ze de negatieve gevolgen van verliezen kunnen minimaliseren en hun persoonlijke wensen beter in lijn kunnen brengen met de situatie waarin ze verkeren, bijvoorbeeld door het loslaten van onrealistische doelen of het aanpassen van verwachtingen.

De oratie van Anja Machielse is online te vinden via de website van de Universiteit voor Humanistiek en op de website anjamachielse.nl.

Deel HOLOS
Facebooktwittermail